Өндірістік эргономика және еңбекті қорғау

906
Смагулов Н. К.
Автор журнала "Охрана труда. Казахстан", Карагандинский государственный медицинский университет, профессор, доктор медицинских наук
Автоматтандыру мен механикаландырудың өсуі, кәсіпорындарды жаңа техникамен жарақтандыру еңбек сипатын, адам мен техника өзара қатынастарының сипатын өзгертеді

Нәтижесінде жыл өткен сайын еңбек жағдайларын кешенді зерттеуге, «адам – машина – өндірістік орта» жүйесіндегі өзара қатынастарды жетілдіруге бағытталған эргономикалық зерттеулердің маңызы арта түсуде.

Эргономика негіздері

Эргономиканың негізгі мазмұны заттық ортаны жасауда, оның жағдайларында қоғамдық-еңбектік үдеріс адам табиғатына неғұрлым лайықты және оған барабар жағдайларда өндірушілердің неғұрлым аз күш жұмсауы болып өтеді.

Эргономиканың құрамдастары мен олардың инженерлік психологиямен тығыз жанасатын, құрылымға біріктірілген байланыстары 1-суретте сұлбалық түрде көрсетілген. Эргономика негіздері – бұл анатомия мен физиология.

Өндірістік эргономика және еңбекті қорғау

Анатомия шеңберіндегі эргономиканың негіздері соматография мен антропометрия болып табылады, оларға дене бөліктерінің, әсіресе доғалар комбинацияларынан тұратын, буындарының сипатты траекториялары бар топсалы тетіктерді білдіретін аяқ-қолдар кинематикасының заңдылықтарын зерттейтін биомеханика негізделеді. Физиология жалпы бұл қозғалыстардың және атап айтқанда жұмыстық қозғалыстардың энергетикалық қамтамасыз етілуін қарастыру мүмкіндігін береді. Сезім органдарының бақылауында болатын жұмыстық күш-жігер, оның шамасы, бағыты, жылдамдығы, қуаты, жиілігі – серпіндік сипаттағы мәселелер, оны биомоторика шешеді. Осылайша, эргономика жұмыстық үдерістерді механикалық жағынан жобалауды қамтамасыз етсе, «оператор – жабдық» жүйесіндегі басқару мен бақылау, ақпарат қозғалысы проблемаларын шешуді инженерлік психология қамтамасыз етеді.

Ғылыми-техникалық прогрестің табыстары еңбектің ауырлығын жеңілдету және қол еңбегін жоюмен қатар, кейде «сәйкестік» қағидатының бұзылуы үшін алғышарттар жасайды, оның себебі адамның психофизиологиялық сипаттамаларына жоғары талаптар қойылатын күрделі заманауи жабдықтардың құрылымында адамның анатомиялық-физиологиялық және психологиялық ерекшеліктерін есепке алудың қиындықтары болып табылады.

Бірқатар жағдайларда бұған эргономика мәселелеріне қатысты адам ерекшеліктерін (оның антропометриялық сипаттамаларын), күштік және жылдамдықтық мүмкіндіктерінің, афферентті синтездің ерекшеліктерін, ақпаратты қабылдау мен өңдеу заңдылықтарының жеткіліксіз зерттелгендігі жағдай жасайды.

Жұмыс аймағы

Негізгі жұмыстық кейіптер отыру және тұру болып табылады. Негізгі жұмыстық кейіпті таңдау кезінде түрегеп тұрудан гөрі отыруға артықшылық берген жөн. Ол аса шаршатпайды, жұмыстық қозғалыстардың көбірек дәл болуын қамтамасыз етеді.

Түрегеп тұрып жұмыс істеу оператор ауысым ішінде еркін жүріп-тұрған кезде, адамда шолу мен орын ауыстыру үшін ең көп мүмкіндіктер болған жағдайларда қолайлы болады.

Антропометриялық мәліметтер мен қозғалту жүйесі жұмысының заңдылықтарын зерттеу негізінде жұмыс орны аймақтарының шекаралары белгіленді

Неғұрлым қолайлы, яғни оңтайлы аймақ І аймақ болып табылады. Бұл аймақтың шектерінде неғұрлым дәл және өте жиі қозғалыстар орындалуы және басқарудың өте жиі пайдаланылатын органдары орналасуы мүмкін.

II аймақта (оңай қол жететін аймақ) жеткілікті дәл және жиі қозғалыстар орындалуы және маңызды және жиі пайдаланылатын органдар орналасуы мүмкін.

III аймақ (жету аймағы) шектерінде дәлдігі аздау және сирек қимылдар орындалуы мүмкін. III аймақта маңыздылығы аздау және сирек пайдаланылатын басқару органдары орналасуы мүмкін. Дененің бұрылуы талап етілетін, нөлдік сызықтың артында қолдардың қозғалыстары неғұрлым сирек болулары тиіс.

Жұмыс орнының жұмыстық кейіпті қалыптастыруға әсер ететін маңызды параметрі жұмыстық беттің биіктігі болып табылады. Оның талаптарына сәйкес келмеу ағзаның жұмыс қабілетінің төмендеуіне және осыған орай, еңбек тиімділігінің азаюына әкеп соғады.

Егер әрбір жұмыс істеуші оның параметрлерін өзінің антропометриялық мәліметтеріне сәйкес өзгерте алған жағдайда, жұмыс орны неғұрлым қолайлы болады. Алайда, әзірше көпшілік жағдайларда жұмыстық беттің биіктігін реттеу мүмкін болмай тұр.

Жұмысты отырып орындау үшін жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыруда үстелдің құрылымы үлкен маңызға ие болады. Жұмыс үстелінің ұтымсыз құрылымы дененің жоғарғы бөлігі мен бел бұлшықеттерінің статикалық қауырттылығын туындатады. Жұмыс орындығына әсіресе, шетелде өте көп зерттеулер арналғанына қарамастан орындық формасы жөнінде бірыңғай пікір әзірше жоқ.

Агрегаттарды (автомашинаны, экскаваторлар, тракторлар, көтергіш крандар және басқаларды) басқару кабиналарындағы жұмыс орнын ұйымдастыруға ерекше көңіл бөлінеді. Қырағылық, жұмыс қабілеттілігі оператордың жұмыстық кейпінің қаншалықты қолайлы, оның иінтіректерді, басқыштарды және басқа басқару органдарын қаншалықты еркін пайдалануы, оған кабинетте ұзақ уақыт болған кезде қолайлылық қаншалықты дәрежеде қамтамасыз етілгендігіне байланысты. 

Талдауыштардың функциялық ерекшеліктерін есепке алу. Еңбектің тиімділігі оператордың келіп түскен ақпаратты қаншалықты дұрыс және тез қабылдауымен айтарлықтай дәрежеде анықталады. Бұл өз кезегінде, қабылдау мен сигналдық ақпаратты қайта өңдеуге қатысатын талдауыштардың функциялық жай-күйіне байланысты болады.

Сигналдандырудың негізгі және қосалқы түрлерін дұрыс таңдап алу және осыған сәйкес талдауыштардың жүктемелену дәрежесін анықтау қажет.

Көру талдауышының тиімді жұмысы үшін жалпы жарықтандырудың белгіленген санитарлық нормаларын сақтау қажет.

Басқару пульттеріндегі ақпаратты бейнелеу құралдары мен жабдықтарына басқару органдарын орналастыру кезінде мыналарды есепке алу ұсынылады:

көздердің горизонталь қозғалыстары вертикаль қозғалыстарға қарағанда неғұрлым жылдамырақ, горизонталь пропорциялар мен мөлшерлер вертикальға қарағанда дәлірек бағаланады, соңғылары әдетте асыра бағаланады;
көздердің сол жақтан оңға қарай және төменнен жоғары қарай қозғалыстары кері бағытқа қарағанда жылдамырақ;
түзу сызықтар қисық сызықтарға қарағанда көзқараспен оңайырақ және жылдамырақ бақыланады, сызықтардың өтулері сынық сызықтарға қарағанда оңайырақ қабылданады.

Адам ағзасының күштік және жылдамдықтық ерекшеліктері және оларды жабдықтардың басқару органдарын құрылымдау кезінде есепке алу. Еңбек қызметінің тиімділігі жұмыстық қозғалыстардың сапасына, олардың ұтымдылығына елеулі дәрежеде байланысты болады. Қозғалыстар ұтымды, үнемді болған жағдайларда өндірістік тапсырма энергия аз жұмсала отырып, орындалады.

Нақ осы жұмыстық қозғалыстарды үнемді және ұтымды пайдалануда шаршап-шалдығуды төмендету, адамның жұмыс қабілетін арттыру, еңбек өнімділігін арттыру мүмкіндіктері мен негізгі резервтері жатыр.

Бәрінен бұрын қозғалыстарды үнемдеу қағидатын сақтау қажет, ол неғұрлым қарапайым түрде артық қимылдарды жоюмен білдіріледі.

Бұл мәселеде негізгі өндірістік операциялар оңтайлы аймақ шектерінде, ал екінші дәрежелілері – қол жететін аймақта орындалатын, жұмыс орнын дұрыс ұйымдастыру үлкен маңызға ие болады.

Горизонталь бағытта қолдардың қозғалыстары вертикаль бағытқа қарағанда жылдамырақ жасалады және аз шаршатады, жиі қозғалыстар кезінде қол иықтан жоғары көтерілмеуі тиіс. Қозғалыстардың бір мезгілділігі, олардың симметриялылығы, ырғақтылығы және басқалар қажет, яғни екі қол да жұмысты бір мезгілде бастап, бір мезгілде аяқтаулары тиіс. Бір қолмен жұмыс істеген кезде екінші қолды да «жұмыспен қамту» мақсатқа лайық болмақ.

Өндірістік жабдықтарға қызмет көрсету кезіндегі операциялар саны. Өндірістік жабдыққа қызмет көрсету кезінде орындалатын операциялар саны адам мен техниканың өзара қатынастарының аса маңызды эргономикалық сипаттамасы және еңбектің ауырлығы мен қауырттылығының көрсеткіші болып табылады.

Операциялардың физиологиялық жағынан ақталған қайталанушылығы сағатына 180 реттен аспауы тиіс. Сағатына 181-ден 300 ретке дейін қайталанушылық жоғары, 301-ден 600-ге дейін – үлкен, ал сағатына 600 реттен көбі – ерекше үлкен болып есептеледі.

Өндірістік жабдыққа қызмет көрсету кезіндегі ақпараттық өзара әрекеттің ерекшеліктері. Сигналдардың пайда болуын қадағалайтын операторлардың (5-сурет) жіберіп алған (байқамаған) сигналдар саны бойынша анықталатын назарларын жинақтауы бақылаудың 15-минутынан бастап айқын төмендей бастайды және өзінің ең төменгі деңгейіне шамамен 45-минутта жетеді, осыдан кейін осы төменгі деңгейде тұрақтанады (шамамен 25–35% байқалмаған сигналдар).

Есепке психологиялық факторлардың эргономика

Назар көлемі бір мезгілде назармен қамтылған ең көп болғанда 4-6 объектіге тең болуы мүмкін.

Эргономикада психологиялық факторларды есепке алу. Психологтар еңбек психологиясының эргономика үшін маңызы бар мынадай мәселелерін көрсетеді:

жеке тұлғаның психологиялық ерекшеліктері;
назар аударудың психологиялық ерекшеліктері;
кәсіптік қабілеттіліктерді бағалау және қалыптастыру;
авариялылықтың себептерін психологиялық жағынан зерттеу:
бастапқы психологиялық жай-күйдің маңызын анықтау;
жұмысты орындау туралы ақпарат көлемінің рөлі;
өндірістегі психологиялық ахуалдың рөлі.

Болашақта эргономика – өндірістің сенімділігін, тиімділігі мен үнемділігін арттырудың маңызды көзі. Алайда, эргономиканың даму жолында әлі де көптеген қиындықтар, әсіресе әдістемелік сипаттағы қиындықтар бар. Олар көп дәрежеде жұмыс орнын ұйымдастырудың антропометриялық проблемаларымен емес, адамның заманауи күрделі техникамен ақпараттық өзара әрекеттестік проблемаларына байланысты. Эргономиканың негізгі перспективалық бағыттарының бірі инженерлердің, жобалаушылардың, құрылымдаушылардың менталитетін өзгертуге байланысты, олар адамның физикалық және психикалық сипаттамалары туралы өз ұғымдарына емес, адамның қалай көретіні, еститіні, ойланатыны, қолымен қаншалық жерге дейін жете алатыны, қаншалықты иіле алатындығы, дірілдің белгілі бір деңгейінің оның көрумен қабылдауына, эмоциялық реакцияларына және т. б. қалай әсер ететіні туралы дәл білімге сүйенуге шақырады.

Дереккөз: «Қазақстанда еңбекті қорғау» 



Подписка на статьи

Чтобы не пропустить ни одной важной или интересной статьи, подпишитесь на рассылку. Это бесплатно.

Участвуй в наших семинарах

Школа

Проверь свои знания и приобрети новые

Записаться

Самое выгодное предложение

Самое выгодное предложение

Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку и станьте читателем уже сейчас

Живое общение с редакцией


Рассылка






© 2007–2016  «Кадры и охрана труда  МЦФЭР - Казахстан» 

Все права защищены. Полное или частичное копирование любых материалов сайта возможно только с письменного разрешения редакции  «Кадры и охрана труда МЦФЭР - Казахстан». Нарушение авторских прав влечет за собой ответственность в соответствии с законодательством РК.

По вопросам подписки обращайтесь:        +7 (727) 323-62-12, 323-62-13

По вопросам клиентской поддержки тел.:  +7 (727) 237-77-04


  • Мы в соцсетях