Басымдық - басқару, кәсіптік тәуекелді

66
Басымдық - басқару, кәсіптік тәуекелді
Ибраев Серик Айтмакович
Автор журнала «Охрана труда. Казахстан», заведующий научно-исследовательской санитарно-гигиенической лабораторией НИИ Карагандинского государственного медицинского университета, доктор медицинских наук, профессор
Автор әкеледі сипаттамасын тұжырымдамаларды бағалау тәуекел пайдаланылатын Қазақстандағы қазіргі жағдайын қарастырады мәселені тәуекелдерді бағалау, оны шешу жолдары

Елдегі өндірісті жаңғыртуға, инновациялық технологияларды енгізуге, еңбек қауіпсіздігін арттыруға алынған бағыт еңбекті қорғау жөніндегі мамандар мен өндірісшілердің алдына технологиялық процестердің қауіпсіздігі мен авариясыз жұмысты қамтамасыз ету жөніндегі міндеттерді қояды [1]. Бұл міндеттерді шешу кезінде тәуекелді бағалау «тұжырымдамаларын» пайдалану ұйғарылады.

Шолу

Сонымен, экологиялық тәуекелдің деңгейлері мен тәуекел дәрежесі әртүрлі объектілері мыналарда белгіленген:

  • Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 9 қаңтардағы № 212-III  Экологиялық кодексінде (25.04.2016 берілген өзгерістер мен толықтырулармен);
  • Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 16 ақпандағы № 100 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік экологиялық сараптаманы жүргізу Қағидаларында;
  • Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрінің 2010 жылғы 29 қазандағы № 270-ө бұйрығымен бекітілген Шаруашылық қызметінің қоршаған ортаға әсер етуін бағалауды жүргізу жөніндегі Әдістемелік нұсқауларда;
  • Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрі м.а-ның 2015 жылғы 30 желтоқсандағы № 835 және Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 15 желтоқсандағы № 721 бірлескен бұйрығымен бекітілген тәуекел дәрежесін бағалау критерийлері және қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды қалпына келтіру мен пайдалану саласындағы тексеру парағында;
  • Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 804 бұйрығымен бекітілген тәуекел дәрежесін бағалау Критерийлері мен халықтың санитариялық-эпидемиологиялық салауаттылығы саласындағы тексеру парағында.

"Термині кәсіби тәуекел"

Кәсіптік тәуекел – бұл еңбек шарты бойынша және заңмен белгіленген өзге де жағдайларда міндеттерді пайдаланумен байланысты денсаулыққа залал келтірілудің немесе өлімнің  ықтималдылығы [2, 3]. Уыттанудың жіті, жітіге жедеқабыл немесе созылмалы көріністерінің даму тәуекелі емес, жалпы денсаулық нашарлауының  тәуекелі бағаланады. Яғни тәуекел дәрежесі шекті жол берілетін мөлшер (ШЖБМ) және шекті жол берілетін деңгей (ШЖБД) бойынша емес, денсаулыққа залал келтірілуді сандық бағалау арқылы қарастырылады, оларды жұмыс орындарында сақтау денсаулықтың сақталуына кепілдік береді.

«Кәсіптік тәуекел» терминін Халықаралық еңбек ұйымы (бұдан әрі – ХЕҰ) енгізген.  1977 жылы ХЕҰ  «Еңбекшілерді жұмыс орындарындағы ауаның ластануынан, шу мен дірілден туындайтын кәсіптік тәуекелден қорғау туралы» № 148 Конвенциясын қабылдады.  1978 жылы Бүкіл дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (БДҰ) тәуекелді «еңбек жағдайларын оңтайлы, жол беруге болатын, зиянды және қауіпті (төтенше) деп сапалық және сандық жіктеулерді қамтитын, жұмыс істейтін халық мониторингінің негізі болып табылатын белгілі бір экспозицияға қолайсыз реакциялардың жиілігі және /немесе күтілетін ауырлығының тұжырымдамасы»  ретінде анықтады [4, 5].

Кәсіптік тәуекел жұмыс орнын зерттейді, бұл жерде тәуекел факторлары ретінде физикалық, химиялық факторлар мен фиброгенді әрекетті аэрозольдер әрекет етеді [6, 7, 8].

Жұмысшылардың нашар денсаулығы ұлттық жиынтық өнімнің (ҰЖӨ) 20 %-ына дейінгі экономикалық жоғалтуларға әкеледі, кәсіптік еңбекке қабілетсіздік бойынша жоғалтулардың 2/3-іне еңбекті қорғау және еңбек медицинасы бағдарламаларымен  жол берілмеуі мүмкін [9, 10]. Алайда заңнамалық базада тәуекелдерді бағалау мен басқаруға нұсқаулардың жоқтығы іс жүзінде тәуекелді бағалауды, оның үстіне оны өнеркәсіптік объектіде іске асыру әдіснамасын әзірлеу бойынша ғылыми зерттеулерді қолдануға септігін тигізбеді.

Жұмыс берушінің міндеттері

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес (бұдан әрі – ҚР ЕК) [11] жұмыс беруші:

  • жұмыс орындары мен технологиялық процестерде тәуекелдерді болғызбау жөнінде шаралар қолдануға, өндірістік және ғылыми-техникалық прогресті ескере отырып, профилактикалық жұмыстар жүргізуге (23-бап, 2-тармақтың 19) тармақшасы);

      . профилактика жүргізу, өндірістік жабдықтар мен технологиялық процестерді неғұрлым қауіпсіз түрлерімен ауыстыру арқылы жұмыс орындарында және технологиялық процестерде кез келген тәуекелдерді болғызбау жөніндегі шараларды қабылдауға (182-бап, 2-тармақтың 1) тармақшасы);

  • жұмыс беруші жұмыс орындарында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі белгіленген талаптарды сақтау және анықталатын бұзушылықтарды жою бойынша шұғыл шаралар қабылдау мақсатында еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау жөніндегі ішкі бақылауды жүзеге асыруға (201-бап) міндетті.

Ішкі бақылау

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау бойынша ішкі бақылау өзіне:

  • еңбекті қорғауды басқару жүйесін құру мен ендіруді;
  • еңбек жағдайларының жай-күйіне бақылау жасауды;
  • өндірістік бақылау мәліметтеріне шұғыл талдау жүргізуді;
  • тәуекелдерді бағалауды;
  • еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау бойынша талаптармен айқындалған сәйкессіздіктерді жою жөнінде іс-шаралар қабылдауды қамтиды.

Сондай-ақ еңбек жөніндегі уәкілетті мемлекеттік орган тәуекелдерді бағалау мен мониторингін ұйымдастырады (ҚР ЕК 16-бабының  20) тармақшасы).

Тәуекелдерді бағалау мен мониторингін ұйымдастыру, тәуекелдерді басқару және бағалау жүйесін жасау мен ендіру, жұмыс орындары мен технологиялық процестерде кез келген тәуекелдерді болғызбау өнеркәсіптік кәсіпорында тәуекелдерді бағалау мен мониторингінің ақпараттық жүйесін әзірлеу және жасау жолымен мүмкін болады.

ҚР-ның жаңа ЕК-не сәйкес Қазақстан Республикасында тәуекелдерді бағалау мен басқару бірінші рет енгізіледі, сондықтан тәуекелдерді бағалау мен басқару технологиясын таңдау кезінде қателеспеу маңызды. Бұл ретте бұл технологияның отандық болуы тиіс екендігін түсіну керек.

Қарағанды Мемлекеттік медицина институтының Ғылыми-зерттеу орталығында  алты жыл бойы «Өнеркәсіптік кәсіпорында денсаулық пен кәсіптік тәуекелді басқару мен мониторингінің автоматтандырылған жүйесі» бағдарламалық кешен түріндегі технологияны әзірлеу жүргізілді.

Тәуекелді бағалау және басқару

Жұмыскерлер топтары, әрбір жұмыскер үшін жеке және тұтастай алғанда кәсіпорын бойынша кәсіптік тәуекелді мынадай сұлба бойынша бағалайды [5, 12, 13]:

1. Жұмыс орындарындағы қауіптіліктерді сәйкестендіру.

2. Жұмыс орындарында жарақаттану тәуекелдерін бағалау.

3. Еңбек жағдайларын гигиеналық бағалау.

4. Жұмыскерлердің жеке қорғану құралдарымен (ЖҚҚ) қорғалғандығын бағалау.

5. Еңбек жағдайларының интегралдық бағалауын анықтау.

6.Еңбекке қабілеттіліктен уақытша айырылуды бағалау.

7. Жұмыскерлердің дербестендірілген мәліметтерін жинау.

8. Жұмыскерлердің жеке кәсіптік тәуекелдерін бағалау.

Кәсіптік тәуекелдерді басқару профилактикасын қамтамасыз ету мыналарға бағытталған шараларды қамтиды:

  • қолайсыз өндірістік факторлардың денсаулыққа әсер етуін барынша азайтуға;
  • жұмыскерлер денсаулығын жоғалтудың кәсіптік тәуекелдерін айқындау, бағалау мен бақылаудың инновациялық жүйесін жасауға [14].

Үйлескен өндірістік әсер етулер кезіндегі нақты мөлшерлік жүктемелер, сондай-ақ гигиеналық нормативтер жұмыскерлердің денсаулығы үшін қауіпсіздіктің бірден-бір критерийі болып қалған кезде жеткіліксіз ескерілген кәсіптік тәуекелді бағалау және болжамдау үшін денсаулық пен жұмыс қабілеттілігіне залал келтіретін тәуекел түрі мен деңгейі есепке алынады [15].

Инновациялық әдістері

Ұйымдарда еңбекті қорғауды басқаруға мұндай көзқарас оның негізгі міндетін өзгертеді, ол сақтандыру оқиғаларына орай әрекет етуден ҚР ЕК бойынша кәсіптік тәуекелдерді басқару жүйесін жасау жолымен жұмыскерлер денсаулығының зақымдану тәуекелдерін азайту процестерін басқаруға көшу болып табылады [11].

Факторлар әсерін объективтендірудің бірден-бір талдаушылық құралы болып табылатын тәуекелді бағалау сияқты кәсіптік тәуекелдерді зерттеудің инновациялық әдістерінің көмегімен ғана, мыналар бойынша іс-шараларды шешуге болады:

  • еңбек жағдайларын оңтайландыру,
  • зиянды заттар құрамын бақылау,
  • еңбек және демалыс режимін ұтымды ету,
  • кәсіптік іріктеу,
  • жалпы және кәсіптік патология, әлеуметтік қорғауды есепке алумен емдеу-профилактикалық іс [5, 16].

Қазақстан Республикасының Президенті халыққа «Қазақстан жаңа жаһандық шындық өмірде: өсу, реформалар, даму» Жолдауында ел басымдықтарын бөліп көрсетті: өндірістегі өлім, жарақаттану мен кәсіптік ауруларды еңбекті қорғау саласында ХЕҰ-ның еңбекті қорғау және еңбек медицинасы бойынша іс-әрекеттер Жоспарына (2010-2016) ұқсас, тәуекелдерді басқару жүйесіне көшу [17] жолымен қысқарту [18].

Бұл технологиялық процесс өндірістік шаң, шу, дірілдердің жұмысшылар ағзасына әсер етуімен қатар жүретін, оның ұзақтығы кәсіптік аурулардың дамуымен телінген өндірістерде маңызды [19, 20].

Жоғарыда айтылған жайт жұмыс істейтін халықтың денсаулығын сақтау және нығайту, сондай-ақ әлеуметтік қорғау жөніндегі басымдыққа ие іс-шараларды әзірлеу мақсатымен өндірістік факторлар әсер еткен кезде кәсіптік тәуекелдерді бағалау мен басқару бойынша ғылыми зерттеулер жүргізудің өзектілігін атап көрсетеді [5].

Тәсілді бағалау және басқару кәсіптік тәуекелді

Өнеркәсіптік кәсіпорындар үшін кәсіптік тәуекелді бағалау мен басқарудың мынадай тәсілі болуы мүмкін:

1. Жеке жұмыс орны деңгейінде:

  • неғұрлым мәнді тәуекелдерді айқындау және оларды жою;
  • қалдықтық тәуекелдерді төмендету және өндірістік қауіпсіздік пен денсаулық саласында үздіксіз жетілдіруді қамтамасыз ету;
  • осы жұмыс орны немесе осы кәсіп жұмыскерлері үшін жазатайым оқиғалар мен кәсіптік аурулармен келтірілетін залалдың барлық түрлерін төмендету;
  • жеке бағытталған профилактикалық іс-шараларды қолдану.

2. Кәсіпорын деңгейінде:

  • ең аз шығындар кезінде ең жоғары нәтижелілікті қамтамасыз ететін еңбек жағдайларын жақсартудың басымдыққа ие бағыттарын айқындау;
  • егер кәсіпорындағы жұмыс орындарындағы зиянды өндірістік факторларды жою объективті себептер бойынша мүмкін болмаса, еңбектің зиянды жағдайларымен қамтылған жұмыскерлердің денсаулығы үшін әлеуетті залал үшін өтемақыларды негіздеу.

Осылайша, шолу нәтижелері мынаны:

  • еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау саласында әр үлгілердегі мәліметтерді өңдеу үшін логикалық-статистикалық әдістерді пайдаланумен, мониторинг пен тәуекелді бағалаудың қағидаттық жағынан жаңа ғылыми-әдістемелік бағытын;
  • себеп-салдарлық байланыстарды талдау үшін автоматтандырылған болжамдар құруды қалыптастырумен өнеркәсіптік кәсіпорында кәсіптік тәуекелді бағалау, болжамдау мен басқарудың  ақпараттық жүйесін әзірлеу жолымен өндірістік факторлар әсер еткен кезде нақты тәуекелді басқару қажеттігін негіздеуге мүмкіндік береді.

Әдебиет тізімі:

  1. Новый Казахстан в новом мире: послание Президента Республики Казахстан народу Казахстана. Астана, 28.02.2007 – Офиц. изд. – Астана: [б. и.], 2007.
  2. Измеров Н. Ф., Денисова Э. И. Профессиональный риск для здоровья работников (руководство). М., 2003. – 448 б.
  3. Guidance on Risk assessment at Work. ED, DG-V, «Safety and Healt at Work». CE-88-95-557-EN-C, 1996. – 57 p.
  4. Health and Environment in Sustainable Development: Five Years After the Earth Summit. WHO. Geneva, 1997.
  5. Ибраев С. А., Панкин Ю. Н., Отаров Е. Ж. и др. Взаимосвязь заболеваемости и профессионального риска работников промышленных предприятий // Матер. пленума Науч. совета РФ «Методологические проблемы изучения, оценки и регламентирования химического загрязнения окружающей среды и его влияние на здоровье населения» / Москва, 17–18 декабря 2015 года. – 507 б.
  6. Жолобов Н. М. Нормативно-правовые основы охраны труда в обеспечении социальной защиты работников // Вестник Белгородского университета кооперации, экономики и права 2015. – № 3 (55). –  339–342 б.
  7. Courtice M. N., Lin S., Wang X. An updated review on asbestos and related diseases in China Inter. J. of Occup. and Environmental Health. V. 18, № 3, 2012. – P. 247–253.
  8. Глушков В. А., Сальников А. С., Сайфутдинов Р. Проблемы создания и функционирования системы управления профессиональными рисками // Актуальные вопросы современной науки. – 2015. – № 44-1. –  46–55 б.
  9. Principles for the assessment of risks to human health from exposure to chemicals // Environmental Health Criteria № 210. Geneva: WHO. – 1999. – 110 p.
  10. Елин А. М. Совершенствование управления охраной труда на основе отечественного и зарубежного опыта // Актуальные проблемы гуманитарных и естественных наук. – 2015. – № 9-4. –  23–27 б.
  11. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414-V (06.04.2016 берілген өзгерістер мен толықтырулармен) Еңбек кодексі.
  12. Измеров Н. Ф., Капцов В. А., Денисова Э. И., Овакимов В. Г. Проблема oценки профессионального риска в медицине труда // Медицина труда и пром. экология. – 1993. –№ 4. –  1–4 б.
  13. Occupational Health: Risk Assessment and Management / Ed.S.S. Sadhra, K.G.Rampal. – Boston; Oxford: Blackwell Science. – 1999. – 492 p.
  14. Молодкина Н. Н. Проблема профессионального риска. Оценка и социальная защита // Медицина труда и промышленная экология. – 2008. – № 6. –  41–48 б.
  15. European Commission. O.J. L 343/19 of 13 December 1997. Commission Directive 97/69/EC of 5 December 1997 adapting to technical progress for the 23rd time Council Directive 67/548/EEC on the approximation of the laws regulations and administrative provisions relating to the classification, packaging and labelling of dangerous substances.
  16. Онищенко Г. Г. Актуальные проблемы методологии оценки риска и ее роль в совершенствовании системы социально-гигиенического мониторинга // Гигиена и санитария. – 2005. – № 2. –  3–6 б.
  17. Казахстан в новой глобальной реальности: рост, реформы, развитие. Послание Президента Республики Казахстан Н. Назарбаева народу Казахстана. 30 ноября 2015 года.
  18. American Industrial Hygiene Association White Paper on Risk Assessment and Risk Management. – AIHA. – 1997 (http://www.aiha.org/papers/risk-wht.html).
  19. Ибраев С. А., Жарылкасын Ж. Ж., Отаров Е. Ж. и др. Биохимические показатели при интерстициальном фиброзе у работающих с хризотилом // Вестник Уральской медицинской академической науки. – 2015. – № 2 (53). –  53–55 б.
  20. Койгельдинова Ш. С., Ибраев С. А., Отаров Е. Ж. и др. Оценка профессионального риска у работающих на хризотил-асбестовом производстве // Гигиена труда и медицинская экология. – 2007. – № 4 (17). –  79–85 б.

Дереккөз: «Қазақстанда еңбекті қорғау», № 6, 2016



Ваша персональная подборка

    Участвуй в наших семинарах

    Школа

    Проверь свои знания и приобрети новые

    Записаться

    Самое выгодное предложение

    Самое выгодное предложение

    Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку и станьте читателем уже сейчас

    Живое общение с редакцией

    © 2007–2017  «Кадры и охрана труда  МЦФЭР - Казахстан» 

    Все права защищены. Полное или частичное копирование любых материалов сайта возможно только с письменного разрешения редакции  «Кадры и охрана труда МЦФЭР - Казахстан». Нарушение авторских прав влечет за собой ответственность в соответствии с законодательством РК.

    По вопросам подписки обращайтесь:        +7 (727) 323-62-12/13

    По вопросам клиентской поддержки:          +7 (727) 237-77-04

    
    • Мы в соцсетях
    Сайт предназначен для специалистов по кадровому делу, охране труда и делопроизводству

    Чтобы продолжить чтение, пожалуйста 
    зарегистрируйтесь.
    Это бесплатно и займет всего минуту, а вы получите:
    • доступ к 1 500+ полезным статьям
    • 2 500+ актуальных ответов от ведущих экспертов
    • шаблоны документов, пошаговые инструкции
    • ежедневно обновляемая информация
    • приглашение на участие в семинарах и вебинарах 

    У меня есть пароль
    напомнить
    Пароль отправлен на почту
    Ввести
    Я тут впервые
    И получить доступ на сайт Займет минуту!
    Введите эл. почту или логин
    Неверный логин или пароль
    Неверный пароль
    Введите пароль