Электрмагнитті сәуле шығарулар және олардан қорғану

33
Электрмагнитті сәуле шығарулар және олардан қорғану
Нурсеитов Шегибай Шинпеисович
Автор журнала "Охрана труда. Казахстан", профессор Казахского университета технологии и бизнеса, кандидат технических наук, г. Астана
Адамзаттың ғылым мен техника саласындағы ең жаңа әзірлемелерді жасау және тиімді пайдалануының заманауи қабілеттілігі қоғам үшін қажетті өнімді алуға және оның өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыруға мүмкіндік береді.

Электрмагнитті сәулеленудің көздері электр желілерінін бөлек, іс жүзінде барлық тұрмыстық техника, оның ішінде әртүрлі электрондық құрылғылар: теле- және радиоаппаратура, ұялы телефондар, гаджеттер мен толып жатқан басқа да электрлік аспаптар болып табылады. Тіпті электрмагнитті сәуле шығару жоқ болып көрінетін қала көшелерінде мұндай көздер электрлендірілген көлік, күштік желілер, көшені жарықтандыру желілері және басқалар болып табылады. Электрмагнитті сәуле шығарудың адам ағзасына әсер ету дәрежесі оның әсер ету аймағында  болу уақытына ғана тікелей байланысты болып қана қоймай, сондай-ақ сәуле шығару көзіне дейінгі арақашықтыққа да байланысты болады.  Электрмагнитті сәуле шығарудың қандай да бір көздерінің адам ағзасына қалай әсер ететіндігін қарастырамыз.

Электрмагнитті сәуле шығаруға  (бұдан әрі  – ЭМС) радиотолқындар, инфрақызыл сәулелену, көрінетін жарық, ультракүлгін, рентгендік және қатаң (гамма-) сәулелену жатады.

Электромагниттік спектрі

    Электрмагнитті сәуле шығарулар және олардан қорғану

Электрмагнитті сәуле шығару  вакуумда таралуға қабілетті, алайда бірқатар жағдайларда затпен толтырылғын кеңістікте де айтарлықтай жақсы таралады. Электрмагнитті сәуле шығарудың негізгі сипаттамалары ретінде толқын жиілігін, ұзындығы мен полярлануын есептеу қабылданған.

Толқын ұзындығы жиілікпен сәуле шығарудың таралу жылдамдығы (топтық) арқылы тікелей байланысқан. Электрмагнитті сәуле шығарудың вакуумде таралуының топтық жылдамдығы жарық жылдамдығына тең, басқа орталарда бұл жылдамдық азырақ болады.

Тұтастай алғанда электрмагнитті сәуле шығарудың қасиеттері мен параметрлерін сипаттаумен  электрдинамика, ал спектрдің жекелеген салаларының сәуле шығару қасиеттерімен  – физиканың мамандандырылған тараулары: оптика мен радиофизика, жоғары энергиялар физикасы айналысады.

Электрмагнитті тербелістерді электр және магнитті өрістердің өздігінен таралатын көлденең тербелістері түрінде бейнелеуге болады. Суретте – оң жақтан солға қарай таралатын, жазықтықта полярланған толқын. Электр өрісінің тербелістері вертикаль жазықтықта, ал магнитті өрістің тербелістері — горизонталь жазықтықта бейнеленген.

Электрмагнитті сәуле шығаруды жиіліктік диапазондары бойынша бөлу қабылданған (кестені қараңыз). Диапазондардың арасында шұғыл өтулер жоқ, олар кейде жабылады, олардың арасындағы шекаралар шартты. Сәуле шығарудың (впкуумда) таралу жылдамдығы тұрақты болғандықтан, оның тербелістер жиілігі вакуумдағы толқын ұзындығымен қатаң байланысты.

Электрмагнитті сәуле шығарудың жиіліктік диапазондары

Название диапазонның аталуы

Тоқындардың ұзындықтары, λ

Жиіліктің, ν

 Көздері

Радиотолқындар

Аса ұзын

 10 км-ден көп

30 кГц-тен аз

Атмосфералық құбылыстар. Өткізгіштер мен электрондық ағындардағы айнымалы токтар (тербелістік контурлар).

Ұзын

10 км — 1 км

30 кГц — 300 кГц

Орта

1 км — 100 м

300 кГц — 3 МГц

Қысқа

100 м — 10 м

3 МГц — 30 МГц

Ультрақысқа

10 м — 1 мм

30 МГц — 300 ГГц

Инфрақызыл сәуле шығару

1 мм — 780 нм

300 ГГц — 429 ТГц

Жылулық және электрлік әсер етулер кезіндегі молекулалар мен атомдардың сәулеленуі.

Көрінетін (оптикалық) сәуле шығару

780 — 380 нм

429 ТГц — 750 ТГц

Ультракүлгін

380 — 10 нм

7,5×1014 Гц — 3×1016 Гц

Жылдамдатылған электрондардың әсер етуімен атомдардың сәулеленуі.

Рентгендік

10 нм — 5 пм

3×1016 — 6×1019 Гц

Жылдамдатылған қуатталған бөлшектердің әсер етуі кезіндегі атомдық процестер.

Радиотолқындар.  λ-дың үлкен мәндерінен радиотолқындардың таралуын ортаның атомдық құрылысын есепке алмастан, қарастыруға болады. Бұған спектрдің инфрақызыл учаскесіне жапсарласатын ең қысқа радиотолқындар ғана қосылмайды. Радиодиапазонда оларды бәрібір де атап айтқанда, сантиметрлік және миллиметрлік диапазондардағы кванттық генераторлар мен күшейткіштерді, сондай-ақ жиілік пен уақыттың молекулалық стандарттарын сипаттау кезінде, аппаратураны бірнеше кельвин температураға дейін салқындату кезінде есепке алуға тура келсе де, сәуле шығарудың кванттық қасиеттері әлсіз білдіріледі.

Радиотолқындар  айнымалы ток өткізгіштері арқылы тиісті жиілік жүріп өткен кезде пайда болады. Және де керісінше, кеңістіктен өтетін электрмагнитті толқын өткізгіште оған тиісті айнымалы тоқты қоздырады. Бұл қасиет  радиотехникада антенналарды құрылымдау кезінде пайдаланылады. Бұл диапазондағы толқындардың табиғи көзі күн күркіреулері болып табылады. Сондай-ақ,  олар Шуманның тік тұрушы электрмагнитті толқындарының көзі де болып табылады деп есептеледі.

30 мгц - 40 ггц жиіліктер диапазонында РТ ЭМС-ден қорғану құралдарын дайындауға арналған экрандаушы материалдар

Материалдың аталуы

МемСТ, ТН

Қалыңдығы, мм

Жиіліктер диапа­зоны, Гц

Әлсіреуі, дБ

Табақтық Ст3

МемСТ 19903 - 74

1,4

30 МГц - 40 ГГц

100

Алюминий жұқалтыры

МемСТ 618 - 73

0,08

¢¢ – ¢¢

80

Мыс жұқалтыры

МемСТ 5638 - 75

0,08

¢¢ – ¢¢

80

Тоқылған болат тор

МемСТ 5336 - 73

0,3 – 1,3

¢¢ – ¢¢

30

Бір немесе екіжақты жартылайөткізгіш жабыны бар радиоқорғаныстық әйнек

ТН 21 - 54 - 41 - 73

6

30 МГц - 30 ГГц

20 – 40

Микросымы  бар мақта матасы

МемСТ 17 - 28 - 70

-

¢¢ – ¢¢

20 – 40

 Экрандаушы материалдардың негізінде жеке қорғану құралдарын дайындайды:  ОРЗ - 5, ТУ 64 - 1 - 2717 - 81 шыныларымен металдандырылған қорғаныс көзілдіріктері; МемСТ 12.4.023 - 84 бетті қорғайтын қалқаншалар.

Микротолқынды сәуле шығару. Аса жоғары жиіліктік сәуле шығару (АЖЖ- сәуле шығару)  – өзіне радиотолқындардың сантиметрлік және  миллиметрлік  диапазонын (30 см-ден – жиілігі 1 ГГц-тен 1 мм-ге – 300 ГГц-ке дейін) қамтитын электрмагнитті сәуле шығару. Алайда инфрақызыл, терагерцтік, микротолқынды сәуле шығару  мен ультражоғары жиіліктік радиотолқындардың арасындағы шекаралар жуықтаулы және әртүрлі болып анықтиалуы мүмкін.

Жоғары қарқынды микротолқынды сәуле шығару денелерді жанасусыз жылыту үшін (тұрмыстық, сондай-ақ металдарды жылумен өңдеуге арналған өнеркәсіптік микротолқынды пештерде) пайдаланылады, оларда негізгі элемент қызметін магнетрон атқарады. Қарқындылығы төмен микротолқынды сәуле шығару байланыс құралдарында, көбінде шағын рацияларда, ұялы телефондарда (бірінші ұрпақтан басқалары),  Bluetooth, WiFi және WiMAX құрылғыларында пайдаланылады.

Инфрақызыл сәуле шығару – көрінетін жарықтың қызыл шеті  (толқын ұзындығы λ = 0,74 мкм) мен микротолқындық сәуле шығарудың (λ ~ 1 – 2 мм) арасындағы спектрлік аймақты иеленетін электрмагнитті сәуле шығару.

Инфрақызыл сәуле шығаруды сондай-ақ  «жылулық» сәуле шығару деп атайды, өйткені қыздырылған заттардан шығатын инфрақызыл сәуле шығаруды адам терісі жылуды сезінгендей қабылдайды. Бұл ретте денегі сәулелендіретін толқындардың ұзындығы жылыту температурасына байланысты болады: температура жоғары болған сайын, толқын ұзындығы қысқарады және сәуле шығару қарқындылығы жоғары болады. Салыстырмалы түрде жоғары емес  (бірнеше мың Кельвинге дейінгі) температуралар кезінде абсолют қара дененің сәулелену спектрі негізінен нақ осы диапазонда жатады. Инфрақызыл сәуле шығару  медицинада, қашықтықтан басқаруда, сырлау, азық-түліктік өнімдерді стерильдендіру кезінде, жылтырсырмен жабылған беттердің коррозияға ұшырамауы мақсатында кеңінен қолданылады.

Жоғары қыздыру орындарындағы күшті инфрақызыл сәуле шығару көздер үшін қауіптілік туындатуы мүмкін. Сәуле шығару көрінетін жарықпен қатар жүрмеген кезде неғұрлым қауіпті болады. Мұндай жерлерде көздерге арналған арнаулы қорғаныс көзілдіріктерін кию қажет.

 МСанЕН 001 - 96-ға сәйкес:

–  ХТТ инфрақызыл сәуле шығаруы интегралдық ағыны қарқындылығының жол берілетін деңгейі  100 Вт/кв.м-ден аспауы тиіс;

–  теледидарлар, бейнемониторлар экрандарынан, өлшеу және басқа аспаптардың осциллографтарынан, көзбен бақыланатын ақпаратты бейнелеу құралдарынан сәуле шығару қарқындылығы  көзге көрінетін (400 – 760 нм) диапазонда 0,1 Вт/кв.м-ден, жақын ИҚ  (760 – 1050 нм) диапазонда 0,05 Вт/кв.м-ден, алыс ИҚ (свыше 1050 нм)  диапазонда 4 Вт/кв.м-ден аспауы тиіс.

Көзге көрінетін сәуле шығару (оптикалық). Көзге көрінетін инфрақызыл және ультракүлгін сәуле шығару бұл сөздің кең мағынасындағы спектрдің оптикалық аймақ деп аталатын аймағын құрайды. Мұндай аймақты бөліп көрсетуге спектрдің тиісті учаскелерінің жақындығы ғана емес, сондай-ақ оны зерттеу үшін қолданылатын және тарихи жағынан негізінен көрінетін жарықты зерттеу кезінде әзірленген аспаптардың (сәуле шығаруды фокустауға арналған линзалар мен айналар, призмалар, дифракциялық торлар, сәуле шығарудың спектрлік құрамын зерттеуге арналған интерференциялық аспаптар және басқалар) ұқсастығы да жағдай жасайды.

Спектрдің оптикалық аймағы толқындарының жиіліктері атомдар мен молекулалардың өз жиіліктерімен, ал олардың ұзындықтары – молекулалық мөлшерлермен және молекула аралық қашықтықтармен салыстырылады. Осының арқасында заттың атомдық құрылысы жағдай жасайтын құбылыстар мәнді құбылыстарға айналады. Осының  себебінен жарықтың толқындық қасиеттерімен қатар, кванттық қасиеттері де көрініс береді.

Көзге көрінетін сәуле шығару спектрі

Түсі

Толқындар ұзындығының диапазоны, нм

Жиіліктер диапазоны, ТГц

Фотондар энергиясының диапазоны, эВ

Күлгін

380 – 440

790 – 680

2,82 – 3,26

Көк

440 – 485

680 – 620

2,56 – 2,82

Көгілдір

485 – 500

620 – 600

2,48 – 2,56

Жасыл

500 – 565

600 – 530

2,19 – 2,48

Сары

565 – 590

530 – 510

2,10 – 2,19

Қызғылт сары

590 – 625

510 – 480

1,98 – 2,10

Қызыл

625 – 740

480 – 405

1,68 – 1,98

Оптикалық сәуле шығарудың негізгі көзі Күн болып табылады. Оның беті  (фотосфера) Кельвин бойынша 6 000 градус температураға дейін қызған және жарқын-ақ жарықпен жарқырайды (күндік сәуле шығарудың үздіксіз спектрінің максимумы 550 нм «жасыл» аймақта орналасқан, бұл жерде көз сезімталдығының максимумы да орналасқан). Нақ сондықтан, біз осындай жұлдыздың жанында дүниеге келгендіктен, электрмагнитті сәулелену спектрінің бұл учсскесін біздің сезім мүшелеріміз тікелей қабылдайды.

Оптикалық  диапазонның сәуле шығаруы атап айтқанда, атомдар мен молекулалардың жылулық қозғалысынан денелердің қызуы кезінде (инфрақызыл сәулеленуді сондай-ақ жылулық деп те атайды) пайда болады. Дене неғұрлым күштірек қызса, оның сәуле шығару спектрінің максимумы орналасқан жиілік соғұрлым жоғары болады. Белгілі бір қыздыру кезінде дене көзге көрінетін диапазонда алдымен қызыл түсті, одан кейін сары және т.б. түспен  жарық шығара бастайды (қызу). Және де керісінше, оптикалық спектрдің сәуле шығаруы денеге жылулық әсер етеді.

Оптикалық сәуле шығару  химиялық және  биологиялық  реакцияларда жасалуы және тіркелуі мүмкін. Оптикалық сәуле шығарудың қабылдағышы болып табылатын аса белгілі химиялық реакциялардың бірі фотографияда пайдаланылады. Жердегі тіршілік иелерінің көпшілігі үшін энергия көзі фотосинтез – Күннің оптикалық сәуле шығаруы әсерімен өсімдіктерде болып өтетін биологиялық реакция болып табылады.

Ультракүлгін сәуле шығару (ультракүлгін, УК, UV) – көзге көрінетін сәуле шығарудың күлгін шеті мен рентгендік сәуле шығарудың арасын алып жатқан  электрмагнитті сәуле шығару (380 – 10 нм, 7,9×1014 – 3×1016 Гц). Диапазонды шартты түрде таяу (380 – 200 нм)  және қиыр, немесе вакуумдық (200 – 10 нм) ультракүлгін деп бөледі, соңғысы атмосферамен қарқынды жұтылатын және тек вакуумдық аспаптармен ғана зерттелетін болғандықтан, солай аталған. Жердегі ультракүлгін сәуле шығарудың негізгі көзі – Күн.

ХХ ғасырда жүздеген экспериментте бірінші рет УК-сәуле шығаруының (бұдан әрі  – УКС) адамға қолайлы әсер ететіндігі дәлелденді. Спектрдің УК аймағында сәуле шығару  (290 – 400 нм) симпатикалық - адреналиндік жүйенің  тонусын арттырады, қорғаныстық тетіктерді белсендіреді, сипатты емес иммунитет деңгейін арттырады, сондай-ақ бірқатар гормондардың секреттелуін арттырады. УКС-дің әсер етуімен гистамин мен оған ұқсас, тамыр кеңіту әсеріне ие болатын заттар түзіледі, терінің өткізгіштігі артады. Ағзадағы заттардың көмірсулық және ақуыздық алмасуы өзгереді.

Оптикалық сәуле шығарудың әсері:

–  өкпенің желдетілуін (тыныс алу жиілігі мен ырғағын) өзгертеді;

–  газ алмасуды, оттек тұтынуды арттырады;

–  эндокриндік жүйе қызметін белсендіреді.

УКС-дің ағзада сүйек-бұлшықеттік жүйені нығайтатын және мешелдікке қарсы әсерге ие болатын Д дәруменін түзудегі рөлі айтарлықтай ерекше. УКС-дің ұзақ уақыт жетіспеушілігінің ағза үшін  «жарықтық ашығу» деп аталатын қолайсыз салдарларға әкелуі мүмкін екендігін ерекше атап өткен жөн.  Бұл аурудың неғүрлым жиі кездесетін көрінісі заттардың минералдық алмасуының бұзылуы, иммунитеттің төмендеуі, жылдам шаршаушылық және т.б. болып табылады. УКС-ды қолдану саласы: стерильдендіруден бастап химиялық талдауға дейін айтарлықтай кең.

УК сәуле шығару диапазондары. УК диапазонын шартты түрде таяу (380 – 200 нм) және қиыр, немесе вакуумдық (200 – 10 нм) ультракүлгін деп бөледі. Соңғысы атмосферамен қарқынды жұтылатындықтан және тек вакуумдалған камераларда ғана тарайтындықтан, осылай аталған.

УК-нің тірі ағзаларға әсер етуі бойынша таяу УК  А, B және С ультракүлгініне бөлінеді.

А (UVA) ультракүлгіні – ұзын толқынды диапазон, «қара жарық» 400 – 315 нм;
B (UVB)  ультракүлгіні – орташа диапазон 315 – 280 нм;
С (UVC)  ультракүлгіні – қысқа толқынды, гермицидті диапазоны 280 – 100 нм.
Санитарлық нормаларға сәйкес өндірістік үй-жайлардағы  ультракүлгін сәуле шығару  4557 - 88:

1) Тері бетінің қорғалмаған жерлері 0,2 м2-тан аспайтын кезде және сәулелену кезеңі 5 минутқа дейін, олардың арасындағы үзілістердің ұзақтығы 30 минуттан кем болмаған және ауысым ішінде әсер етуінің жалпы  ұзақтығы  60 минутқа дейін болған кезде жұмыс істеушілер сәулеленуінің жол берілетін қарқындылығы – мынадан аспауы тиіс:

–  50,0 Вт/м2 – УК - А аймағы үшін;

–  0,05 Вт/м2 – УК - В аймағы үшін;

–  0,001 Вт/м2 – УК - С аймағы үшін.

2) Тері бетінің қорғалмаған жерлері 0,2 м2-тан аспайтын (бет, мойын, қолдардың білектері және басқалар) кезде, сәуле шығарудың әсер етуінің жалпы ұзақтығы жұмыс ауысымының 50 %-ы мен бірреттік сәулеленудің ұзақтығы 5 минуттан жоғары және одан көп болған кезде жұмыс берушілердің ультракүлгін сәулеленуінің жол берілетін қарқындылығы мынадан аспауы тиіс:

–  10,0 Вт/м2 – УК - А аймағы үшін;

–  0,01 Вт/м2 – УК - В аймағы үшін.

Көздерді қорғау. Көздерді УКС-дің зиянды әсер етуінен қорғау үшін ультракүлгін сәуле шығаруды  100 %-ға дейін ұстайтын және көрінетін спектрде мөлдір,  арнаулы қорғаныс көзілдіріктері пайдаланылады. Әдетте мұндай көзілдіріктердің линзалары арнаулы пластмассалардан немесе поликарбонаттан дайындалады. Жанасушы линзалардың көптеген түрлері  сондай-ақ УК-сәулелерден 100 %-дық қорғанысты қамтамасыз етеді (қаптамадағы таңбалануға назар аудару керек).

Рентгендік сәуле шығару – фотондар энергиясы электрмагниттік толқындар межелігінде ультракүлгін сәулелену мен гамма-сәулеленудің арасында жататын электрмагнитті толқындар. Рентгендік сәуле шығару мен гамма-сәуле шығарудың энергетикалық диапазондары энергиялардың кең саласын жабады. Сәуле шығарудың екі үлгісі де электрмагнитті сәуле шығару болып болып табылады және фотондар энергиясы бірдей болған кезде – эквивалентті.

Жұмсақ рентген фотонның неғұрлым аз энергиясымен және сәуле шығару жиілігімен (және неғұрлым ұзын толқын), ал қатаң рентген фотонның неғұрлым көп энргиясымен және сәуле шығару жиілігімен (және неғұрлым қысқа толқын)  сипатталады. Қатаң рентген басым жағдайда өнеркәсіптік мақсаттарға пайдаланылады.

Рентген сәулелері зат арқылы өтіп кете алады, оның үстіне әртүрлі заттар оларды әртүрлі сіңіреді. Рентген сәулелерінің жұтылуы рентген түсіріліміндегі олардың аса маңызды қасиеті болып табылады. Бұйымдардан (рельстерден, пісіру жапсарларынан және т.б.) рентгендік сәуле шығарудың көмегімен ақауларды айқындау рентгендік дефектоскопия деп аталады. Материалтануда,  кристаллография, химия мен биохимияда рентген сәулелері рентгендік сәуле шығарудың дифракциялық сейілуінің көмегі арқылы атомдық деугейде заттар құрылымын айқындау үшін пайдаланылады (рентген-құрылымдық талдама). ДНК құрылымын анықтау белгілі мысал болып табылады. Бұған қоса, рентген сәулелерінің көмегімен заттардың химиялық құрамы анықталуы мүмкін.

Адамға әсер етуі. Рентгендік сәуле шығару иондандырушы сәуле шығару болып табылады. Ол тірі ағзалардың тіндеріне әсер етеді және сәуле ауруының, сәулелік күйіктер мен қатерлі ісіктердің себебі болуы мүмкін. Осы себепке байланысты рентгендік сәуле шығарумен жұмыс істеу кезінде қорғаныс іс-шараларын сақтау қажет. Зақымдану сәуле шығарудың жұтылған мөлшерлемесіне тура пропорционал деп есептеледі. Рентгендік сәуле шығару мутагенді фактор болып табылады.

 СанЕжН 2.6.1.2891 - 11-ге сәйкес теріні қорғау мақсатында  рентгенологиялық рәсімдер кезінде рентген түтікшесінің фокусынан пациент денесінің бетіне дейінгі  жол берілетін ең аз арақашықтықтар белгіленеді.

Гамма -сәуле шығару (гамма - сәулелер, γ - сәулелер) – ұзындығы өте аз – < 5×10 – 3 нм, электрмагнитті сәуле шығару толқынының түрі, осының салдарынан айқын білдірілетін корпускулярлық және әлсіз білдірілетін  толқындық қасиеттерге ие болады.

Гамма - кванттар жоғары энергия фотондары болып табылады. Әдетте, гамма-сәуле шығару кванттарының энергиясы гамма және рентгендік сәуле шығарудың арасындағы айқын шекара анықталмаса да, 105 эВ-тен асып кетеді деп есептеледі. Электрмагнитті толқындар межелігінде гамма - сәуле шығару неғұрлым жоғары жиіліктер мен энергиялар диапазонын иелене отырып, рентгендік сәуле шығарумен шекаралас болады. 1 - 100 кэВ аймағында гамма - сәуле шығару мен рентгендік сәуле шығару көзі бойынша ғана ажыратылады: егер квант ядролық өтуде сәулеленсе, онда оны гамма-сәуле шығаруға; егер электрондардың өзара әрекеттестігі кезінде немесе атомдық қабықшадан электрондық қабықшаға өтулер кезінде сәулеленсе –  рентгендік сәуле шығаруға жатқызу қабылданған. Бірдей энергиямен электрмагнитті сәуле шығарудың  кванттары физикалық жағынан ажыратылмайды, сондықтан мұндай бөліну шартты.

 α - сәулелері мен β - сәулелерінен айырмашылығы, гамма-сәулелер электрлік және магнитті өрістермен кері тебілмейді, теңдей энергиялар және өзге де теңдей жағдайлар кезінде жақсы өтіп кетуші қабілеттілігімен сипатталады. Гамма - кванттар зат атомдарының иондануын туындатады.

Гамма - сәуле шығару қолданылатын салалар:

–  гамма - дефектоскопия, бұйымдарды  γ - сәулелерімен жарықтандырумен бақылау;

–  азық-түлік өнімдерін консервілеу;

–  медициналық материалдар мен жабдықтарды стерильдендіру;

–  сәулелік терапия;

–  деңгейөлшегіштер;

–  геологиядағы гамма - каротаж;

–  гамма - биіктікөлшегіш, түсірілетін ғарыштық аппараттар жерге қонған кезде жер бетіне дейінгі арақашықтықты өлшеу;

–  сақталу мерзімін арттыру үшін дәмдеуіштерді, астық, балық, ет пен басқа да өнімдерді гамма - стерильдендіру.

Адам денсаулығына әсер етуі. Гамма - кванттар сәулелену мөлшерлемесіне және ұзақтығына байланысты созылмалы және жіті сәуле ауруын туындатуы мүмкін. Сәулеленудің стохастикалық әсерлері онкологиялық аурулардың әралуан түрлерін қамтиды. Сондай-ақ гамма-сәулелену қатерлі ісік және басқа жылдам бөлінетін жасушалардың өсуін басады. Гамма - сәуле шығару мутагенді және тератогенді фактор болып табылады.

Радиациялық зақымдану жағдайында қорғанудың негізгі тәсілдері: 
1. Адамдарды сәуле шығарудың әсер етуінен оқшаулау. 
Ғимараттардың, құрылыстардың, баспаналардың, радиацияға қарсы паналау орындарының қорғаныстық қасиеттері: 
әлсіреу коэффициенті (қанша есе аз):

К >1000 – күрделі баспана;

К = 50 - 400 – жертөле;

K = 2 – ағаш үй, автомобиль. 
2. Тыныс алу мүшелерін қорғау. 
3. Тұрғын үй-жайларды қымталандыру. 
4. Азық-түлік өнімдері мен суды қорғау. 
5. Радиациядан қорғайтын препараттарды қолдану, жаңадан сауылған сүтті тұтынудан бас тарту. 
6. Радиациялық қорғаныс режимдерін қатаң сақтау. 
7. Зарарсыздандыру және  санитарлық өңдеу. 
8. Халықты қауіпсіз аудандарға эвакуациялау.

Электрмагнитті сәуле шығарудан қорғану

Белгілі бір деңгейлер кезіндегі электрмагнитті диапазонның сәуле шығарулары адам ағзасы мен басқа да тіршілік иелеріне кері әсер етуі, сондай-ақ электр аспаптарының жұмысына қолайсыз әсер етуі мүмкін. Иондамайтын сәуле шығарулардың (электрмагнитті өрістердің) әралуан түрлері әртүрлі физиологиялық әсер етеді. Практикада магнитті өріс (тұрақты және квазитұрақты, импульсті) диапазондары, ЖЖ және ЖЖЖ -сәуле шығарулар, лазерлік сәуле шығару, жоғары вольтті жабдықтардан өнеркәсіптік жиіліктегі электрлік және магнитті өрістер, ЖЖЖ-сәуле шығарулар және басқалар  бөліп көрсетіледі.

Бізді қоршаған техника электрмагнитті сәуле шығарудан анағұрлым көбірек сәулелендірсе де, адам үшін шекті жол берілетін  норма – 0,2 мкТл. Төменде сәуле шығару көздерінің көрсеткіштері келтірілген.

ЭМС көздері мен көрсеткіштері

ЭМС көзі

Сәуле шығару көрсеткіштері

Артуы, есе

Компьютер

1 – 100

5 – 500

Тоңазытқыш

1

5

Кофеқайнатқыш

10

50

ЖЖЖ пеші

8 – 100

40 – 50

Электр ұстарасы мен кептіргіш

15 – 17

75 – 85

Шамның сымы

0,7

3,5

Трамвай, троллейбус

150

750

Метро

300

1 500

Ұялы телефон

40

200

Электрмагнитті өрістердің әсер етуінен қорғану

1) Экрандау (электрмагнитті сәуле шығарудың белсенді және самарқау объектісі; кешенді экрандау).

2) Көздерді таяу аймақтан; жұмыс аймағынан әкету.

3) ЭМС-дің пайдаланылатын деңгейлерін, жабдықтың жалпы тұтынылатын және сәулелендіретін қуаттылығын азайту мақсатымен жабдықтарды құрылымдық жағынан жетілдіру.

4) ЭМС әсер ететін аймақта операторлардың немесе халықтың болу уақытын шектеу.

Қорғау әдістері. Электрмагнитті сәулеленулердің  әсер етуінен қорғаудың негізгі іс-шаралары:

–  тікелей көздің жанында сәуле шығаруды азайту (бағытталған әсер ету көзі мен жұмыс орнының арасындағы арақашықтықты арттырумен, генератордың сәулелендіру қуаттылығын азайтумен қол жеткізіледі);

–  ЖЖЖ және УЖЖ қондырғыларын ұтымды орналастыру (қуаттылығы 10 Вт-тан көп жұмыс істеуші қондырғыларды күрделі қабырғалары мен жабындары бар, радиожұтушы материалдармен  – кірпішпен, қожқұйматаспен, сондай-ақ қайтарушы қабілеттілікке ие материалдармен – майлы бояулармен және басқалармен жабылған үй-жайларға орналастырған жөн);

–  экрандалған үй-жайда таратқыштармен қашықтықтан бақылау және басқару (таратқыштарды көріп отырып бақылау үшін металл тормен қорғалған қарау терезелері жабдықталады);

–  сәуле шығару көздері мен жұмыс орындарын экрандау (жоғары электрөткізгіштікке ие металл  – алюминий, мыс, жез, болаттан жасалған табақ немесе тор түріндегі кері қайтарушы жерлендірілген экрандарды қолдану).

Дереккөз: «Қазақстанда еңбекті қорғау», № 10, 2017  



Самое выгодное предложение

Самое выгодное предложение

Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку и станьте читателем уже сейчас

Живое общение с редакцией

© 2007–2017  «Кадры и охрана труда  МЦФЭР - Казахстан» 

Все права защищены. Полное или частичное копирование любых материалов сайта возможно только с письменного разрешения редакции  «Кадры и охрана труда МЦФЭР - Казахстан». Нарушение авторских прав влечет за собой ответственность в соответствии с законодательством РК.

По вопросам подписки обращайтесь:        +7 (727) 323-62-12/13

По вопросам клиентской поддержки:          +7 (727) 237-77-04


  • Мы в соцсетях
Сайт предназначен для специалистов по кадровому делу, охране труда и делопроизводству

Чтобы продолжить чтение, пожалуйста 
зарегистрируйтесь.
Это бесплатно и займет всего минуту, а вы получите:
  • доступ к 1 500+ полезным статьям
  • 2 500+ актуальных ответов от ведущих экспертов
  • шаблоны документов, пошаговые инструкции
  • ежедневно обновляемая информация
  • приглашение на участие в семинарах и вебинарах 

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Я тут впервые
И получить доступ на сайт Займет минуту!
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль