text
Справочник кадровика

Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді

  • 17 августа 2018
  • 397
Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді

Мақала авторы сүзгілеу тетіктеріне салыстырмалы талдау жүргізеді және Қазақстан Республикасы өнеркәсіптік кәсіпорындарында жұмыскерлер үшін қауіпсіз тұмылдырықтарды таңдау өлшемшарттарын анықтайды.


Тыныс алу мүшелерін аэрозольдерден, шаңнан, түтіннен, тұман немесе зиянды газдардан (оның ішінде ыс газдарынан) қорғауға арналған негізгі құралдар – тұмылдырықтар. Оларды адам қызметінің ең қауіпті салаларында қолданылатын қарапайым құрылымнан технологиялық құрылғыларға дейінгі ұзақ жолдан өткен, тыныс алу мүшелерін жеке қорғау құралдарының (бұдан әрі – ТМЖҚҚ) заманауи сенімді құралдарына жатқызуға болады.
Тұмылдырықтар жұмысының жалпы қағидатын былайша сипаттауға болады: 

  • тыныс алу мүшелерінің ластануын болғызбау қызметін атқарады, оларды сыртқы ластанған ортамен тікелей жанасудан оқшаулайды; 
  • түріне қарай тұмылдырық адамды таза, тазартылған ауамен қамтамасыз етеді;
  • тұмылдырық жабдығы пайдаланылған газды атмосфераға шығаруға немесе оны бұдан әрі пайдалану үшін қайта өңдеуге жіберуге мүмкіндік береді.

Бөлшектері. Олардың өнеркәсіптік
кәсіпорындардың жұмыскерлері үшін қауіптілігі


Бөлшектерден келетін қауіптіліктің олардың мөлшеріне кері пропорционал екендігі дәлелденген! Залал әдетте, тыныс алу жолдары мен өкпеге келтіріледі. 2,5 - тен 10 микрометрге (бұдан әрі – мкм) дейінгі бөлшектер ірі дисперсиялы фракцияға жатады. Кремний, алюминий, темір және басқа элементтер тотықтарының қатты бөлшекшелері, сондай - ақ сұйықтықтың, майлардың, мұнай мен мұнай өнімдерінің бөлшектері көптеген салалар мен Қазақстан кәсіпорындарында кездеседі. Мысалы, – барлық темір қорытпалары, металлургиялық зауыттарда, тау - кен байыту комбинаттарында, ізбес тасы, қиыршық тасты қайта өңдеу, глинозем өндірісі кезінде, құрылыс индустриясында, машина жасау, мұнай - газ саласында және басқаларда.
Бұл бөлшектер негізінен кеңірдекке және ірі ауатамырларға шөгеді. 2,5 мкм - ға дейінгі мөлшердегі бөлшектер ұсақ дисперсиялы фракцияға жатады, оларды жинақталу фракциясы деп те атайды. Бұлар сульфаттар, нитраттар, тотықтар мен органикалық заттар. Олар тыныс алу жолдарына терең енеді, терминалдық бронхиолалар мен альвеолдарға шөгеді және ағзадан шығарылмайды, жинақталады.

1 сурет. Тыныс алу жолдары, адамның
Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді

Құрамында кремнийдің еркін қос тотығы, атап айтқанда ұсақ кристаллдар, яғни (уақ дисперсиялы) кварц бөлшектері бар шаң неғұрлым қауіпті болып табылады. Бұл шаң неғұрлым айқын фиброгенді қасиеттерді иеленген, және силикоздың пайда болуына жағдай жасайды (фотода: адамның силикозбен бұзылған өкпесі). Ауру тіпті кремний қос тотығы бар шаңның әсер етуі жағдайларындағы жұмыс тоқтатылғаннан кейін де прогреске ұшырай береді. Кейде силикоз өкпе туберкулезімен және обырымен асқынады.

2 сурет. Жеңіл адам, қираған силикозом.  

Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді
 

Сүзгілеу тәсілдері


Заманауи технологиялар сүзгілік материалдар жасауға мүмкіндік береді, олардың тиімділігі ауа ағысына қарсылықтың өте төмен көрсеткіші кезіндегі абсолютті сүзгілермен салыстырылады. Өндірісте болатын зиянды аэрозольдерден қорғану тәсілдерін жақсырақ түсіну үшін сүзгілеудің әртүрлі тетіктерін қарастырамыз. Байқаған боларсыздар, біз тек аэрозольдардан, шаңнан қорғану туралы ғана айтып отырмыз. Газдар мен буларды сүзгілеу тетіктері мүлдем басқаша және егер сіздердің өндірісте газдар мен булар бар болса, онда тиісті сорбент пайдалану қажет.
Тұмылдырықтардағы сүзгілеу процесі сүзгілік матаны өңдеуге байланысты екі тәсілмен өтуі мүмкін:

  • механикалық сүзгілеу;
  • электрстатикалық сүзгілеу.

Механикалық сүзгілеу


3 сурет. Түрлері механикалық сүзу.

Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді

Механикалық сүзгілеу жағдайында тұмылдырық бөлшектерді егер олардың мөлшерлері сүзгі матасы талшықтарының арасындағы мөлшерге сәйкес келсе немесе асып кетсе, ұстап қалады. Егер бөлшектер кішірек (ұсақ дисперсиялы) болса, онда олар сүзгі арқылы өтіп кетіп, өкпеге келіп түседі, онда шөге және жинақтала береді, осыдан келіп жұмыскер денсаулығы үшін ауыр салдарлар туындайды.

Шаңға қарсы тұмылдырықтарда сүзгілер ретінде көбінесе жіңішке талшықты сүзгілік материалдардың (целлюлозалық - асбестті, мақта мен жүннің әртүрлі қоспасымен сүзгілік картондар, жіңішке және ультражіңішке шыны талшықтар композициялары және басқалар) пайдаланылатындығын атап өткен жөн.

Механикалық сүзгілеу бойынша қорытындылар: 
Механикалық сүзгілеуді арнаулы өңдеуден өткізілмеген, яғни электрстатикалық қуатталуы (+/ - ) жоқ сүзгілік мата иеленеді.
Мұндай сүзгілік мата 2,5 микроннан аз, адам үшін ең зиянды, ұсақ дисперсиялы шаңды өткізеді.
Қазіргі уақытта тұмылдырықтарда осы сүзгілік маталарды пайдалану ТМД елдері өндірістеріндегі кәсіптік аурулардың негізгі себебі болып табылады. Оларға: Лепесток, У2К, ШБ5 және басқалар жатады.

Электрстатикалық сүзгілеу


Бұл тетік екі факторға негізделген:
1. Сүзгілік мата – матаға электретті, – белгілі бір электрстатикалық қуатталуды қабылдайтын және ұстап тұратын (+/ - ) қасиеттер беретін, химиялық қосымшалары бар, тоқылмаған мата.
2. Ауада болатын бөлшектерде де белгілі бір электрлік қуатталу бар, ол сүзгілік матаның қуатталған талшықтарымен электрстатикалық өзара әрекеттесу үшін жеткілікті болады.
Электрстатикалық өзара әрекеттестік тетігі былайша өтеді: бөлшектердің мөлшерлеріне қарамастан, аттас емес қуатталған бөлшектер мен қуатталған сүзгілік мата бір - бірімен өзара әрекеттеседі және осыған сәйкес тұмылдырықта бөлшектерді электрстатикалық ұстап қалу болып өтеді.
Осылайша, суретте сүзгілеудің екі тетігіндегі елеулі айырмашылық көрсетілген.


4 сурет. Тиімділігі сүзу байланысты зарядталу/незаряженности сүзгі матасын.
Тұмылдырықтар: қарапайым және сенімді

Графиктен келіп шығатыны – барлық ұсақ дисперсиялы шаң механикалық сүзгілеу жағдайында тұмылдырық арқылы өтіп кетеді және одан қорғану тиімділігі – нөлдік дәрежеде болады.
 

ҚЫЗЫҚТЫ САУАЛ

Ұйымда жұмыс беруші жұмыскерлерді өнеркәсіптік қауіпсіздік бойынша оқытуға жіберіп отыр. Егер оқыту уақытының кезеңі вахтааралық демалысқа түссе жұмыс беруші ол кезеңге ақы төлеуге тиіс пе? Бұл ретте заңнаманың қандай нормаларын басшылыққа алу керек? 
Tretyakova

Альбина Третьякова

эксперт ЭС «ACTUALIS: Кадровое дело», автор ряда изданий Цифрового издательства «МЦФЭР-Казахстан», практикующий юрист, г. Алматы
 

Өндіріс басшылары үшін маңызды


1. Механикалық табиғаты бар сүзгілеу тұмылдырықтары денсаулық үшін ең зиянды ұсақ дисперсиялық, 2,5 мкм - нан аз бөлшектердің 99,3 % - ын өткізіп жібереді. Нақ осы бөлшектер кәсіптік аурулардың себебі болып табылады.
2. Өнім берушіде мынадай сертификаттардың бар болуы өнеркәсіптік кәсіпорындарға арналған тұмылдырықтарды таңдау кезіндегі өлшемшарттар болуы тиіс:
– тыныс алу мүшелерін жеке қорғау құралдарына EN 149:2001+А1:2009 стандартына сәйкестіктің еуропалық сертификаты. Бұл стандарттың талаптарына сәйкес тұмылдырықтар 57 көрсеткіш бойынша тестілеуден өткізіледі; 
– Кедендік одақтың «Жеке қорғану құралдарының қауіпсіздігі туралы» (ТР ТС - 019 - 2011) техникалық регламентінің талаптарына сәйкес сертификат;
– CT KZ - ке (тұмылдырықтарды Қазақстанда отандық өндірушілер шығарған жағдайда) сәйкестік сертификаты.
3. Өнім берушіде көрсетілген үш сертификат бар болған кезде ғана жұмыс берушіге оның жұмыскерлері шаңның зиянды әсер етуінен қорғалатындығына кепілдік беріледі.
4 . Тұмылдырықтардың (FFP1 - ден 4 ШЖМ - ге дейін, FFP2 - ден 12 ШЖМ - ге дейін, FFP3 - тен 50 ШЖМ - ге дейін) зиянды бөлшектерден қорғау дәрежесі жұмыс орындарындағы аэрозольдер мөлшерін зерттеулердің негізінде анықталады.

Қолданылу практикасы


Шаңмен, тұманмен, түтінмен, зиянды газдармен және аэрозольдермен ластанған ауамен тыныстаудан туындайтын кәсіптік ауруларды болдырмаудың негізгі тәсілі зиянды заттардың адамға әсер етуін, және ауаның ластануын болғызбау болуы тиіс. Бұл үшін (қаншалықты мүмкін болғанша) өндірісті автоматтандыру және механикаландыру, пайдаланылатын материалдар мен технологиялық процесті өзгерту, техникалық құралдарды қолдану, мысалы, өндірістік жабдықты қымталау мен желдету жабдығын пайдалану керек. Бұл тәсілдер жеткілікті тиімді болмаған жағдайларда, немесе оларды құрастыру мен жөндеу кезінде сенімді және тиімді тұмылдырықтарды пайдаланған жөн. Тұмылдырықтарды қолдану стандартпен қатаң сәйкестікте жүргізілуі тиіс.
Қызметкер денсаулығын қорғау үшін тұмылдырық талап етілетін барлық жағдайларда ол оған міндетті түрде берілуі және орындалатын жұмыс жағдайларына, сондай - ақ қызметкердің жеке ерекшеліктеріне де сәйкес келуі тиіс. Жұмыс беруші қызметкерлерді тұмылдырықпен қорғау бағдарламасы үшін жауап береді, бағдарлама стандарт талаптарына сәйкес келуі және тұмылдырықтарды таңдау, беру мен ұйымдастыруды белгілеуі тиіс.
 

Ұсынылатын тұмылдырықтар

9300 сериясындағы 3M Aura аэрозольдерге қарсы тұмылдырықтар – бұл ымырасыз қорғаныспен үйлесімдегі жайлылық пен стиль. Компанияның тыныс алуға қарсылықты төмендететін 3М сүзгісінің жаңа әзірлемесінің арқасында тұмылдырық арқылы тыныс алу жеңілірек бола түсті. Aura тұмылдырықтарының бедерлі жоғарғы панелі түзілген жылу мен ылғалды тиімді шығарып тастайды, қорғаныс көзілдіріктерінің терлеуін төмендетеді.
Олар өнеркәсіптің FFP1, FFP2 және FFP3 дәрежесіндегі қорғаныс талап етілетін негізгі салаларында қолданылады. Көрудің жақсы өрісін қамтамасыз етеді. Бұл модельдер: 9310+ (дем шығару қысымтығынынсыз, қорғаныс дәрежесі FFP1), 9312+ (дем шығару қысымтығынымен, қорғаныс дәрежесі FFP1), 9320+ (дем шығару қысымтығынынсыз, қорғаныс дәрежесі FFP2), 9322+ (дем шығару қысымтығынымен, қорғаныс дәрежесі FFP2), 9330+ (дем шығару қысымтығынынсыз модель, қорғаныс дәрежесі FFP3), 9332+ (дем шығару қысымтығынымен, қорғаныс дәрежесі FFP3).

ANT 200 және ANT 201 төрт панельді, жиналатын сүзгілік тұмылдырықтар – тыныс алу мүшелерін аэрозольдердің, шаңдар мен тұманның түсуінен жеке қорғау құралдары. Қорғаныс сыныбы – FFP2 NR (12 ШЖМ - ге дейін), дем шығару қысымтығынымен, полиизопренді резеңкелі, су сіңіретін гигиеналық еріндігі бар тұмсықтық төсемі, пайдаланушы бетінің формасы мен мөлшеріне қарамастан нығыз жатуды қамтамасыз ететін жылупластикалық полимерден жасалған тұмсықтық қысқысы бар. 12 ШЖМ - ге дейінгі мөлшер кезінде зиянды және ұшпайтын сұйық аэрозольдерден қорғауды қамтамасыз етеді. Тұмылдырықтар Қазақстан аумағында шығарылады.


Пайдаланылатын терминология
Аэрозо́ль – газды ортада (әдетте ауада) қалықтайтын ұсақ қатты немесе сұйық бөлшектерден тұратын дисперсті жүйе. Сұйықтық тамшыларынан құралатын аэрозольдер, дисперсті фаза тұмандар, қатты дисперсті фаза жағдайында – түтіндер деп аталады; шаң ірі дисперсті аэрозольдерге жатады. Аэрозольдердегі бөлшектердің мөлшерлері бірнеше миллиметрден 10−7 мм - ге дейін өзгереді. Қатты денелер немесе сұйықтықтарды механикалық ұсақтау және тозаңдандыру, уату, үйкелеу, жарылыстар, жану, бүріккіштердегі тозаңдану кезінде түзіледі. Аэрозольдердің бөлшектері газда әрқашанда болатын иондарды тартып алудың салдарынан қуатталады.
Шаң – бұл қатты немесе сұйық заттың ауада қалықтау күйінде болатын өте ұсақ бөлшектері. Жай - күйі бойынша шаңды ауадағы қалықтаулы (аэрозоль) және қонған деп бөледі. Шаң бөлшекшелерінің мөлшері неғұрлым кішкентай болса, қауіптілігі соғұрлым үлкен, өйткені мұндай шаң ауада аэрозоль күйінде ұзағырақ қалып қояды және өкпе арналарына тереңірек енеді. Теріге түсе отырып, шаң май және тері бездеріне өтіп, ағзаның жылулық реттелуін бұзады.
ШЖМ – жұмыс процесінде немесе қазіргі және бұдан кейінгі ұрпақтар өмірінің шалғай мерзімдерінде зерттеулердің заманауи әдістерімен айқындалатын, күнделікті (демалыс күндерінен бөлек) 8 сағаттық жұмыс және аптасына 40 сағаттан артық емес уақыт ішінде, бүкіл жұмыс өтілі бойы аурулар немесе денсаулықтың жай - күйінде ауытқулар туындатпауы тиіс мөлшерлер. ШЖМ деңгейінде зиянды заттың әсер етуі сезімталдығы жоғары тұлғаларда денсаулық жай - күйінің бұзылуын жоққа шығармайды.
Пневмокониоздар ( грек. pneumon – «өкпе», konis – «шаң» сөзінен) өкпеге ұзақ уақыт бойы шаң бөлшектерінің көп мөлшерінің түсуі жағдай жасайтын аурулар қатарын біріктіреді. Пневмокониоздар 5 – 15 жыл және одан да көп уақыт бойы шаңның әралуан түрлерімен тыныстайтын жұмысшылардан айқындалады. Өкпе паренхимасының терең бөлімдеріне өтіп кететін, мөлшерлері 3 мкм - нан аз бөлшектер неғұрлым қауіпті болып табылады.
Силикоз – құрамында кремнийдің еркін қос тотығы бар шаңмен ұзақ уақыт тыныстау жағдай жасайтын, өкпенің неғұрлым кең тараған және ауыр өтетін кәсіптік ауруы.
 

Дереккөз: «Қазақстанда еңбекті қорғау», № 5, 2017

Вопросы по теме

Участвуй в наших семинарах

Школа

Проверь свои знания и приобрети новые

ЗАПИСАТЬСЯ

Самое выгодное предложение

Самое выгодное предложение

Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку

ПОДРОБНЕЕ
Мы в соцсетях
Чтобы читать дальше, пожалуйста, зарегистрируйтесь!

Мы вынуждены сделать доступ по регистрации, чтобы обеспечить качество публикаций и защитить авторские права редакции.
После регистрации у вас будет доступ ко всем материалам и сервисам на портале.

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль
Я тут впервые
Это займет не больше 1 минуты
Внимание!

Для скачивания файла необходима регистрация или авторизация

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль
Я тут впервые
Это займет не больше 1 минуты