text
Справочник кадровика

Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

  • 1 ноября 2018
  • 1129
Автор ряда изданий Цифрового издательства «МЦФЭР-Казахстан», независимый HR-специалист, г. Алматы
Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

Төменде көрсетілетін кейбір жағдайларды қоспағанда, жүктілік, үш жасқа дейінгі балаларының болуы, кәмелетке толмағандық, мүгедектік еңбек шартын жасасу құқығын шектемейді.

Қазақстан Республикасында мүгедектер:

1) әлеуметтiк қорғауға, соның iшiнде оңалтуға, қоғамға етене араласуға;

2) әлеуметтiк инфрақұрылым объектiлерiне кiрiп-шығуын қамтамасыз етуге;

3) ақпаратқа қол жеткiзуiн қамтамасыз етуге;

4) білім алуға, қызмет түрiн, соның iшiнде еңбек қызметi түрiн еркiн таңдауға;

5) белгiленген тәртiппен тегiн медициналық көмектiң кепiлдiк берiлген көлемiн алуға;

6) кәсiптiк даярлыққа және қайта даярлыққа, еңбек қабiлетiн қалпына келтiруге және жұмысқа орналасуға;

7) Қазақстан Республикасының тұрғын үй заңнамасына сәйкес тұрғын үйге;

8) мемлекеттік және өзге ұйымдарда, соның iшiнде денсаулық сақтау, мәдениет, байланыс, көлiк, қызмет көрсету саласындағы ұйымдарда бірiншi кезекте қызмет көрсетiлуге;

9) мүгедектердiң шығармашылық қабiлеттерiн қолдауға арналған құқықтарын қоса алғанда, Қазақстан Республикасының Конституциясымен, Қазақстан Республикасының басқа да заңнамалық актілерімен бекітілген әлеуметтiк-экономикалық және жеке басының құқықтары мен бостандықтарына толығымен ие болады.

Осы Мақаламыз мүгедектердің еңбек құқықтарын жүзеге асыруды құқықтық реттеу туралы.

«Actualis: Госзакупки»

42


Бүгін «Actualis: Кадровое дело» электрондық жүйесіне кіру мүмкіндігінің саны


Еңбек шартын жасасуға құқығы

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексінің (бұдан әрі - ҚР ЕК) 6-бабының 1-тармағына сәйкес, ешкімді де еңбек құқықтарын іске асыру кезінде шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне, жасына немесе дене кемістіктеріне, сондай-ақ қоғамдық бірлестіктерге қатыстылығына байланысты ешқандай кемсітуге болмайды. Еңбек шартын жасасу кезінде құқықтар мен мүмкіндіктер теңдігін бұзуға тыйым салынады (ҚР ЕК 25-бабының 1-тармағы). Төменде көрсетілетін кейбір жағдайларды қоспағанда, жүктілік, үш жасқа дейінгі балаларының болуы, кәмелетке толмағандық, мүгедектік еңбек шартын жасасу құқығын шектемейді.

Мүгедектердің де еңбекке құқығы бар екені ескере отырып, біз олардың өз міндеттерін жүзеге асырған кезде кейбір ерекшеліктерін атап өтуіміз керек.

ҚР ЕК 69-бабының 3-тармағына сәйкес, бірінші және екінші топтардағы мүгедек жұмыскерлерге аптасына 36 сағаттан аспайтын жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы белгіленеді.   

Бірінші және екінші топтардағы мүгедек жұмыскерлердің күнделікті жұмысының (жұмыс ауысымының) ұзақтығы жеті сағаттан аспайды. Сондай-ақ, ҚР ЕК 89-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес, бірінші және екінші топтардағы мүгедектерге ұзақтығы кемінде күнтізбелік алты күн болатын жыл сайынғы ақы төленетін қосымша еңбек демалыстары беріледі. Сол сияқты,  Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасында мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Заңы (бұдан әрі –  Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы заң) 32- бабының 1-тармағында бiрiншi және екiншi топтардағы мүгедектер үшiн аптасына отыз алты сағаттан аспайтын жұмыс уақытының қысқартылған ұзақтығы белгiленетінi, ұзақтығы кемінде күнтізбелік алты күн болатын жыл сайынғы ақы төленетін қосымша еңбек демалысы берiлетіні көрсетілген.

Сонымен, егер МӘС комиссиясы (медициналық-әлеуметтік сараптама) мүгедек орындайтын жұмысты, оның денсаулығына қауіп төндірмесе, онда ол өз міндеттеріне кірісуіне болады. Көп жағдайларда, мүгедектің физикалық мүмкіндіктері белгілі бір жағдайда шектелсе, ол ұйымда толық емес жұмыс уақыты режимінде жұмыс істейді, не өз еңбек міндеттерін үйінде немесе қашықтықта орындайды.

Осылайша ҚР ЕК 70-бабына сәйкес, еңбек шартын жасасқан кезде, сондай-ақ еңбек қатынастары процесінде жұмыскер мен жұмыс беруші арасында жазбаша келісім бойынша толық емес жұмыс уақыты белгіленуі мүмкін. Белгіленген қалыпты ұзақтықтан аз уақыт, оның ішінде:

  • толық емес жұмыс күні, яғни күнделікті жұмыс (жұмыс ауысымы) ұзақтығының нормасын азайту;
  • толық емес жұмыс аптасы, яғни жұмыс аптасындағы жұмыс күндерінің санын қысқарту толық емес жұмыс уақыты болып есептеледі.

Сол сияқты апта күндері және жұмыс сағаттары қысқартылуы мүмкін. ҚР ЕК 106-бабына сәйкес, жұмыс күні толық болмаған кезде жұмыс берушінің актісінде еңбекке сағат бойынша ақы төлеуді белгілеуге болады.

★ ҚЫЗЫҚТЫ САУАЛ ★

Жеңілдікті салық салу кәсіпкерлік қызметпен айналысатын ІІІ топтағы мүгедекке қатысты ма?
Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

Гульжан Садуева

эксперт ЭС «ACTUALIS: Кадровое дело», автор ряда изданий Цифрового издательства «МЦФЭР-Казахстан», магистр юридических наук, директор Института профессиональных экспертов и криминалистов РК, профессиональный бухгалтер РК, г. Алматы

Жұмысты үйде орындауы  

Жетілмеген остеогенез (сүйектердің морттығы) немесе соқырлық аурулары бар, көшеде қозғалуға қиналатын кейбір мүгедектер үйде жұмыс істеп, ақша табады. Үйде жұмыс істейтін жұмыскерлердің ерекшеліктері ҚР ЕК 137-бабында жазылған. Осылайша, жұмыс берушімен жұмысты өз материалдарымен және өзінің немесе жұмыс беруші бөліп беретін не жұмыс берушінің қаражаты есебінен сатып алынатын жабдықтарды, құрал-саймандар мен құрылғыларды пайдалана отырып, үйде жеке еңбегімен орындау туралы еңбек шартын жасасқан адамдар үйде жұмыс істейтін жұмыскерлер деп есептеледі.

Көп жағдайда үйде істелетін жұмыс үшін жақсы компьютер мен лимитсіз Интернет қажет. Онымен жұмыс беруші қамтамасыз етуге тиіс. Бұл ретте ол сондай-ақ электр қуатына кететін шығындарды және компьютердің (немесе басқа да құрал-жабдықтың) амортизациясы үшін төлеуі мүмкін, егер жұмыскер өз қаражатын үйде істелетін жұмысқа жұмсайтын болса. Сондықтан үйде істелетін жұмысты орындау туралы еңбек шартында міндетті түрде:

  • жұмысты жұмыскерге меншік құқығымен тиесілі немесе жұмыс беруші бөліп беретін не жұмыс берушінің қаражаты есебінен сатып алынатын жабдықтарды, материалдарды, құрал-саймандар мен құрылғыларды пайдалана отырып орындау;
  • жұмыскерді жұмысты орындау үшін қажетті шикізатпен, материалдармен, жартылай фабрикаттармен қамтамасыз ету тәртібі мен мерзімдері;
  • жұмыскерге төленетін өтемақы және өзге де төлемдер туралы талаптар міндетті түрде көзделуге тиіс.

Мұндай жұмыс түймелерді дайындау, конверттерді желімдеу, бұйымдарды тоқу, интернет-дүкен менеджерінің жұмысы (тапсырысты растау үшін клиенттерге қоңырау соғу) болуы мүмкін.

Қашықтықтан жұмыс істеу түрі

Сондай-ақ ізденуші-мүгедектің компьютері мен Интернетке қолжетімділігі болғаны оған қашықтықтан жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Бұл жұмыс берушінің орналасқан жерінен тыс жұмыс барысында ақпараттық-байланыс технологияларын пайдалану арқылы, еңбек процесін жүзеге асырудың ерекше түрі. Жұмыстың бұл түрі, мысалы, миопатиямен ауыратын (қаңқалық бұлшықеттерінің әлсіздігі) адамдарды жұмыспен қамтамасыз ету жолы болып табылады.  Жұмыс беруші жұмыскерге коммуникация құралдарын (байланыс құралдарын) береді (ҚР ЕК 138-бабы) және оларды орнату мен оларға қызмет көрсету жөніндегі шығыстарды көтереді. Жұмыскер меншікті коммуникация құралдарын тұрақты негізде пайдаланған жағдайда, жұмыс беруші өтемақы төлейді, оның мөлшері мен төлеу тәртібі жұмыскермен келісім бойынша белгіленеді. Қашықтықтан жұмыс істейтін жұмыскерлер үшін жұмыс уақытының тіркелген есебі белгіленеді, оны бақылау ерекшеліктері еңбек шартында айқындалады. Осылайша, мысалы, «қашықтықтағы» мүгедектігі бар бағдарламашы, кеңседегі әріптестерімен өзара әрекеттесіп, байланыста 9.00-ден 18.00-ге дейін болуға тиіс. Сондай-ақ оның түскі асқа үзілісі бар, ал 18.00-ден кейін ол өз еңбек міндеттерінен босатылады.

Түнгі уақыттағы жұмыс

Әрине, бұл, егер мүгедек жұмыскер өзінің негізгі ауруының беті қайта бастағанда, түнгі уақытта ақша табу үшін,  үстеме жұмысты істеуге ынталанған жағдайда ғана болады. Бірақ, ҚР ЕК 76-бабының 3-тармағына сәйкес, мүгедек жұмыскерлерді түнгі уақытта жұмысқа тартуға, оларға мұндай жұмысқа медициналық қорытындыға сәйкес денсаулық жағдайына байланысты тыйым салынбаған жағдайда, олардың жазбаша келісімімен ғана жол берілетінін естен шығармау керек. Яғни түнгі ауысымға жұмысқа шыққан кезде, мүгедек жұмыскер тағы да МЭС-ға барып, тексерілуі қажет.

Үстеме жұмысқа мүгедектер жіберілмейді (ҚР ЕК 77-бабы 3-тармағының 3) тармақшасы).

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі. Баптар бойынша практикалық түсіндірме

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне енгізілген өзгерістер мен толықтырулар ескеріле отырып әзірленді және Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мақұлдады.

Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер
Авторлық ұжымның жетекшісі: С. Ғ. Бисақаев, «Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Еңбекті қорғау жөніндегі республикалық ғылыми-зерттеу институты» РМҚК-ның бас директоры, академик, техника ғылымдарының докторы, профессор.
Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

Вахталық жұмыс әдісі

Вахталық әдіс жұмыскерлердің тұрақты тұратын жеріне күнделікті қайтып келуі қамтамасыз етіле алмайтын кезде, олардың тұрақты тұрғылықты жерінен тысқары жерде еңбек процесін жүзеге асырудың ерекше нысаны болып табылады (ҚР ЕК 135-бабының 1-тармағы).

Бұл әдіспен орындалатын жұмыстарға бірінші топтағы мүгедектер медициналық қорытындыны ұсынған күннен бастап жіберілмейді (ҚР ЕК 135-бабының 3-тармағы). Екінші және үшінші топтағы мүгедектер егер медициналық қорытындылар негізінде мұндай жұмыстардың оларға қарсы көрсетілімі болмаса, вахталық әдіспен орындалатын жұмыстарға тартылуы мүмкін.

Еңбекпен қамту қызметі арқылы жұмысқа орналасқанда мүгедектердің айқын басымдылығы – олардың әлеуметтік жұмыс орындарына талаптануға құқығының бар болғаны.

★ ҚЫЗЫҚТЫ САУАЛ ★

ІІ топтағы мүгедекті жұмысқа орналастырған кезде одан ұйымда жұмыс істеу үшін қарсы көрсетім жоқ екені туралы медициналық мекеменің қорытындысын талап ету керек пе?
Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

Лариса Степуро

эксперт ЭС «ACTUALIS: Кадровое дело», автор ряда изданий Цифрового издательства «МЦФЭР-Казахстан», практикующий юрист, г. Алматы

Әлеуметтік жұмыс орындарын ұйымдастыру

Қазақстан Республикасының 2016 жылғы 06.04 «Халықты жұмыспен қамту туралы» № 482-V заңы 1-бабының 1) тармақшасына сәйкес (бұдан әрі – Жұмыспен қамту туралы заң), әлеуметтiк жұмыс орны – халықты жұмыспен қамту орталығымен шарт негізінде жұмыссыздарды жұмысқа орналастыру үшін олардың жалақысын субсидиялау арқылы жұмыс беруші құратын жұмыс орны.

Жұмыспен қамту туралы заң 25-бабының мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орындарын ұйымдастыру:

1. Арнайы жұмыс орны мүгедектерді жұмысқа орналастыру және олардың жұмыспен қамтылуын оны құрған кезден бастап кемінде күнтізбелік он екі ай мерзімге сақтау үшін құрылады.

2. Мүгедектерді жұмысқа орналастыру үшін арнайы жұмыс орнын құруды жұмыс беруші халықты жұмыспен қамту орталығымен жасасқан шарт негізінде жүзеге асырады.

Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

Мүгедектердi кәсiптiк оңалту

Сондай-ақ Жұмыспен қамту орталықтары тегін кәсіптік даярлауға, қайта даярлауға және біліктілігін көтеруге жібереді. Мүгедектер, нысаналы топтарға кіргендіктен, оларды басымдық тәртіпте өтуге құқығы бар. Мұндай оқуды мүгедектер ақысыз негізде өтеді және оларға шәкіртақы төленеді.

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы заң 30-бабының сәйкес, мүгедектердi кәсiптiк оңалту:

  • кәсiптiк бағдар берудi;
  • кәсiптiк оқытуды (қайта оқытуды);
  • жұмысқа орналастыруды қамтиды.

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы заңның 31-бабына сәйкес, жергiлiктi атқарушы органдар мүгедектердi жұмыспен қамтуды:

1) Қазақстан Республикасының халықты жұмыспен қамту туралы заңнамасына сәйкес ауыр жұмыстардағы, зиянды, қауіпті еңбек жағдайлары бар жұмыстардағы жұмыс орындарын есепке алмай, жұмыс орындары санының екіден төрт пайызына дейінгі мөлшерінде мүгедектер үшін жұмыс орындарының квотасын белгілеу;

2) жеке кәсiпкерлiктi, шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту арқылы мүгедектер үшiн қосымша жұмыс орындарын құру;

3) мүгедектердi Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жұмысқа орналастыру үшiн арнаулы, сондай-ақ әлеуметтiк жұмыс орындарын құру;

4) мүгедектерге кәсiптiк оқуды ұйымдастыру арқылы қамтамасыз етедi.

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы заңның 32-бабына сүйене отырып, мүгедектiк уәждері бойынша еңбек шартын жасасудан не қызмет бабында жоғарылатудан бас тартуға, жұмыс берушiнiң бастамасы бойынша мүгедектi жұмыстан босатуға, оның келiсiмiнсiз басқа жұмысқа ауыстыруға жол берiлмейдi.

Тек медициналық қорытынды бойынша мүгедектің денсаулық жағдайы кәсiптiк мiндеттерiн орындауға кедергi келтiретiн не басқа адамдардың денсаулығына және еңбек қауiпсiздiгiне қауіп төндiретiн жағдайларда ғана, онымен  еңбек шартын бұзуға немесе жұмысқа ауыстыруға болады.

Жұмыскерді көтермелеу (сыйлықақы беру) туралы бұйрықты ресімдеу қағидалары

Мүгедектерді жұмысқа орналастыру: құқықтық аспектілер

М. А. Елемесова

Master of Business Administration, «LPM» ЖШС бас директорының орынбасары, Алматы қ.
Жұмыскерлерге өз міндеттерін неғұрлым тиімді, сапалы және тез орындауға арналған уәждемені қамтамасыз ету үшін, компания басшылығы бірегей көтермелеу жүйесін әзірлеп

Жұмыс берушінің мүгедектердi әлеуметтiк қорғау iсiне қатысуы

Жұмыс берушiнiң кiнәсiнен жұмыста мертігуге ұшыраған немесе кәсiптiк ауруға шалдыққан мүгедектердiң өндiрiстiк үйлерге, ғимараттарға, үй-жайларға бара алуы үшiн жұмыс берушi жұмыс орындары мен жұмыс үй-жайларын жобалау және бейiмдеу арқылы жағдай жасайды, мүгедектi оңалтудың жеке бағдарламасына сәйкес тұрғын үй-жайларды арнаулы құралдармен және көмекшi құрылғылармен жабдықтайды.

Мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы заңның 34-бабына сәйкес, жұмыс берушiнiң кiнәсiнен жұмыста мертігуге ұшыраған немесе кәсiптiк ауруға шалдыққан мүгедектерге келтiрiлген зиянды өтеу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.

Келтірілген зиянды өтеу тәртібі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде (Ерекше бөлім) 47-тарау «Зиян келтiрудiң салдарынан туындайтын мiндеттемелер») жазылған.

Сондай-ақ бұл мәселе ҚР ЕК 10-тарауында мазмұндалған («Еңбек шарты тараптарының  материалдық жауаптылығы»).

Дереккөз: «Қазақстандағы мамандар анықтамалығы»

Участвуй в наших семинарах

Школа

Проверь свои знания и приобрети новые

ЗАПИСАТЬСЯ

Самое выгодное предложение

Самое выгодное предложение

Воспользуйтесь самым выгодным предложением на подписку

ПОДРОБНЕЕ
Мы в соцсетях
Внимание!

Для скачивания файла необходима регистрация или авторизация

У меня есть пароль
напомнить
Пароль отправлен на почту
Ввести
Введите эл. почту или логин
Неверный логин или пароль
Неверный пароль
Введите пароль
Я тут впервые
Это займет не больше 1 минуты
Зарегистрироваться